Die wangen… zit er lucht in?

”Er zitten ineens enorme plakkaten op de wangen van mijn paard!”

Een mevrouw stuurde mij een paar foto’s en was behoorlijk geschrokken. En eerlijk is eerlijk: als je paard ineens twee flinke zwellingen aan de zijkant van zijn hoofd heeft, kijk je daar niet gedachteloos aan voorbij. Je kijkt nog eens, voelt misschien voorzichtig en maakt voor de zekerheid een paar foto’s.

Ondertussen komen de eerste rampscenario’s natuurlijk al voorbij. Zijn het de luchtzakken? Komt het door het gebit? Is er iets ontstoken? Of heeft het paard stiekem geprobeerd zijn wangen vol te stoppen als een hamster?

Gelukkig hoeft zo’n opvallende zwelling niet altijd te betekenen dat er iets ernstigs aan de hand is.

De wang is niet altijd de wang

Wat een eigenaar omschrijft als een dikke wang, zit anatomisch vaak iets verder naar achteren: achter de onderkaak en onder het oor. In dit gebied liggen verschillende structuren dicht bij elkaar. Onder andere de oorspeekselklieren, lymfeklieren en — dieper in het hoofd — de luchtzakken.

Van buitenaf kun je daarom niet altijd precies zien welke structuur de zwelling veroorzaakt. Alleen een foto is niet voldoende om een diagnose te stellen. De plek, het verloop en hoe het paard zich verder voelt, vertellen samen veel meer.

Bij deze foto’s dacht ik aan twee mogelijkheden die vaak door elkaar worden gehaald: een probleem van de luchtzakken of zogenoemde grasbulten.

Zit er werkelijk lucht in?

De luchtzakken zijn twee met lucht gevulde ruimtes die diep achter in het paardenhoofd liggen. Wanneer er abnormaal veel lucht in blijft zitten, spreken we van luchtzaktympanie. Daarbij kan een zachte, niet-pijnlijke zwelling achter de kaak ontstaan.

Luchtzaktympanie komt vooral voor bij veulens en jonge paarden. Het kan aan één of beide kanten zichtbaar zijn en bij ernstige gevallen problemen veroorzaken met slikken of ademhalen. Het is niet iets wat je aan de buitenkant met zekerheid kunt vaststellen. Daarvoor is onderzoek door een dierenarts nodig, eventueel aangevuld met röntgenfoto’s of endoscopie.

Een zwelling die gedurende de dag ontstaat en na een nacht binnen weer bijna verdwijnt, past veel minder goed bij zo’n luchtzakprobleem.

Wat zijn grasbulten?

Wat in de volksmond grasbulten wordt genoemd, is meestal een tijdelijke zwelling van de oorspeekselklieren. De medische benaming is idiopathische parotitis. Idiopathisch is eigenlijk een keurige manier om te zeggen: we zien wat er gebeurt, maar weten nog niet precies waarom het gebeurt.

De oorspeekselklieren liggen aan beide kanten achter de onderkaak en onder het oor. Het zijn grote klieren die speeksel produceren. Via een afvoergang wordt dat speeksel naar de mond gebracht. Daar helpt het om voer vochtig te maken, gemakkelijker door te slikken en goed te verwerken.

Bij sommige paarden zetten deze klieren tijdens het weiden opvallend op. Vaak gebeurt dat aan beide kanten. De zwelling kan er behoorlijk indrukwekkend uitzien, terwijl het paard zich verder normaal gedraagt. Wanneer het paard van de weide komt, kan de zwelling binnen enkele uren of gedurende de nacht weer flink afnemen.

Waarom dat precies gebeurt, weten we nog niet. Er bestaan verschillende ideeën over prikkels vanuit de weide, maar een harde, bewezen verklaring is er niet.

Weinig gras, veel zoeken

Ik hoor en zie dit opvallend vaak bij paarden die op een schraal stuk land staan. Zeker in het najaar, wanneer het meeste gras al verdwenen is.

De paarden lopen dan voortdurend te zoeken naar de laatste eetbare sprietjes. Ze pakken hier wat, proberen daar iets los te krijgen en bewegen ondertussen veel met hun mond en kaken. Het lijkt soms alsof ze de hele dag druk aan het eten zijn, terwijl er onderaan de streep maar weinig gras naar binnen gaat.

Of die combinatie de zwelling werkelijk veroorzaakt, kan ik niet bewijzen. Het is wel een patroon dat ik in de praktijk regelmatig herken en daarom meeneem in mijn vragen.

Staat het paard buiten? Is de weide erg schraal? Zit de zwelling aan één of aan beide kanten? Eet en drinkt het paard normaal? Is de plek warm of pijnlijk? En verandert de zwelling wanneer het paard een tijdje binnen staat?

Die informatie vertelt vaak meer dan alleen de omvang van de bult.

Op stal met hooi

Bij dit paard adviseerde ik om het binnen te zetten en gewoon hooi te geven. Het voelde zich verder goed, at normaal en vertoonde geen andere verontrustende verschijnselen.

De volgende dag kwam de terugkoppeling van de eigenaar: de zwelling was veel minder. Bijna weg.

Ze vertelde er bovendien bij dat meer paarden op dezelfde stal er last van hadden. Ook bij hen werd de zwelling minder wanneer ze langer binnen stonden en hooi aten.

Dat was geruststellend en paste bij het beeld van grasbulten: meerdere paarden op dezelfde locatie, een zwelling aan beide kanten en een duidelijke afname na het binnenhalen. Een individueel probleem waarbij lucht in een luchtzak opgesloten blijft, werd daardoor veel minder waarschijnlijk.

Het paard zelf leek zich trouwens minder zorgen te maken dan zijn eigenaar. Dat wilde vooral weten wanneer het hooi eindelijk geserveerd werd.

Eerst kijken, dan schrikken

Een foto maken is bij zo’n zwelling altijd verstandig. Maak er bij voorkeur één recht van voren en één van beide zijkanten. Zo kun je enkele uren later of de volgende ochtend goed vergelijken.

Dat werkt een stuk betrouwbaarder dan je geheugen. Zeker wanneer je geschrokken bent. Dan lijkt een bult ’s avonds al snel enorm en vraag je je de volgende ochtend af: “Was hij gisteren werkelijk zoveel groter, of voelde dat vooral zo?”

Kijk daarnaast naar het hele paard. Een paard dat normaal eet, alert is en geen pijn of koorts heeft, geeft een ander beeld dan een paard dat stil wordt, niet wil eten of moeite heeft met slikken.

Niet iedere zwelling is een grasbult

Hoewel grasbulten doorgaans onschuldig zijn, moet je niet iedere dikke plek achter de kaak zelf dat etiket geven.

Neem contact op met de dierenarts wanneer de zwelling pijnlijk of warm is, groter wordt, maar aan één kant zit of niet afneemt. Doe dat ook wanneer het paard koorts, neusuitvloeiing, een afwijkende hoofdhouding, moeite met eten, slikken of ademhalen krijgt.

Bloed uit de neus is altijd een reden om direct de dierenarts te bellen.

Zwellingen in dit gebied kunnen namelijk ook worden veroorzaakt door ontstekingen, lymfeklieren, problemen van de speekselklier of afvoergang en aandoeningen van de luchtzakken. Bij twijfel geldt daarom: liever een keer goed laten beoordelen dan dagenlang blijven kijken en hopen dat het vanzelf verdwijnt.

Een dikke wang is een signaal, geen diagnose

Bij dit paard nam de zwelling na een nacht binnen met hooi sterk af. Ook andere paarden op dezelfde stal hadden hetzelfde verschijnsel. Dat maakte het verloop geruststellend en paste duidelijk beter bij grasbulten dan bij een luchtzakprobleem.

De belangrijkste les is alleen niet dat iedere dikke wang vanzelf weer verdwijnt. De les is dat je kijkt naar de plek, naar het verloop en vooral naar het hele paard.

Zie je ineens twee flinke plakkaten achter de kaak? Adem zelf dan eerst ook even uit. Maak een paar duidelijke foto’s, kijk hoe je paard zich voelt en volg wat de zwelling doet. Soms moet de dierenarts er snel bij komen. En soms is het de volgende ochtend alweer bijna verdwenen.

Dan heeft de eigenaar een onrustige avond gehad, terwijl het paard maar één belangrijke gedachte had:

Prima hoor, al dat kijken naar mijn wangen… maar kan ik nu mijn hooi krijgen?