Paarden spiegelen. Maar wat spiegelen ze eigenlijk?

Over rust, veiligheid en de stille wisselwerking tussen mens en paard

“Paarden spiegelen je.”

Het is zo’n uitspraak waarbij bijna iedereen instemmend knikt.

“Ja, absoluut.”

Maar als ik vervolgens zou vragen wat een paard dan precies spiegelt, wordt het vaak een stuk stiller. Spiegelt hij mijn karakter? Mijn humeur? Mijn onzekerheid? Of ziet hij ergens boven mijn hoofd een denkbeeldig waarschuwingslampje branden?

Het klinkt al snel een beetje vaag. Bijna alsof een paard dwars door je heen kijkt en precies weet wat jij gisterenavond allemaal verkeerd hebt gedaan.

Toch zit er wel degelijk iets achter. Iets heel natuurlijks zelfs. Paarden spiegelen namelijk niet alleen wat wij voelen. Ze reageren vooral op wat ons lichaam daar onbewust over vertelt.

Een paard luistert niet alleen naar wat je zegt

Wij mensen kunnen zeggen dat er niets aan de hand is, terwijl ons hele lichaam het tegenovergestelde uitstraalt.

“Rustig maar”, zeggen we dan.

Ondertussen houden we onze adem in, trekken we onze schouders op, klemmen we het halstertouw wat steviger vast en denken we vooral: als dit maar goed gaat.

Een paard luistert op zo’n moment waarschijnlijk minder naar de woorden rustig maar dan naar alles wat daaromheen gebeurt. Het ziet onze houding, voelt de spanning op het touw, merkt ons tempo op en reageert op iedere plotselinge beweging.

We kunnen met onze mond zeggen dat alles veilig is. Maar ons lichaam moet dat verhaal wel bevestigen.

Paarden zijn daar bijzonder gevoelig voor. Dat is ook logisch. Een paard is een sociaal dier en van oorsprong een prooidier. Voor hem is het belangrijk om kleine veranderingen in zijn omgeving snel waar te nemen. Een verandering in houding, beweging of spanning kan immers iets betekenen.

Wetenschappelijk onderzoek laat ook zien dat paarden menselijke gezichtsuitdrukkingen van elkaar kunnen onderscheiden. Ze kunnen bovendien informatie uit een gezichtsuitdrukking en een stem met elkaar combineren. Ze kijken dus niet alleen naar ons. Ze nemen verschillende signalen samen en proberen daar iets van te maken.

Misschien is ‘lezen’ daarom een beter woord dan ‘gedachten lezen’.

Wat gebeurt er wanneer ik bij een gespannen paard kom?

Wanneer ik een paard behandel, begin ik niet alleen met de mond. Ik begin bij het paard dat voor mij staat.

Hoe kijkt hij naar mij? Hoe ademt hij? Waar houdt hij spanning vast? Durft hij nieuwsgierig te zijn of staat zijn hele lijf al klaar om te vertrekken? Heeft hij werkelijk moeite met wat ik doe, of weet hij eenvoudigweg nog niet wat hij van mij kan verwachten?

Een gespannen paard heeft er weinig aan wanneer ik zelf ook groter, sneller en dwingender word. Dan bevestig ik eigenlijk precies wat het paard al dacht:

Zie je wel, er gaat iets gebeuren waarvoor ik moet oppassen.

Daarom probeer ik niet om een paard met kracht rustig te máken. Dat klinkt trouwens ook een beetje tegenstrijdig.

“En nú ontspannen!”

Het zou bij mensen waarschijnlijk ook maar matig werken.

Ik vertraag. Ik maak mijn bewegingen duidelijk en voorspelbaar. Ik geef het paard de gelegenheid om mij te bekijken, te ruiken en af te tasten. Ik blijf rustig wanneer het paard beweegt en probeer niet van iedere stap meteen een discussie te maken.

Het paard staat daarbij het liefst los. Niet omdat het dan zomaar alles mag bepalen, maar omdat ik wil dat ontspanning een keuze kan worden. Een paard dat geen kant op kan, kan heel stil lijken en ondertussen vanbinnen nog volledig op scherp staan.

Stilstaan is niet altijd ontspannen zijn.

Co-regulatie: samen terugschakelen

Voor wat er vervolgens kan ontstaan, bestaat een mooie term: co-regulatie.

Die term komt vooral uit de psychologie. Hij beschrijft hoe het zenuwstelsel van het ene individu tot rust kan komen in de nabijheid van iemand die veilig, stabiel en voorspelbaar aanvoelt.

Bij paarden moeten we daar niet iets magisch van maken. Het is niet zo dat mijn zenuwstelsel via een onzichtbare bluetoothverbinding contact maakt met dat van het paard.

Het paard neemt signalen waar.

Mijn ademhaling. Mijn houding. De spanning in mijn lichaam. Mijn bewegingen. Mijn tempo. Mijn reactie wanneer hij een stap opzijzet. Maar ook de vraag of ik luister wanneer hij aangeeft dat iets nog te snel gaat.

Wanneer die signalen rustig en consequent blijven, kan het paard langzaam ontdekken dat het niet voortdurend hoeft te reageren. Het hoofd zakt iets. De ademhaling wordt rustiger. De blik wordt zachter. Soms begint het paard te kauwen of te likken. De spieren rondom hals, mond en ogen verliezen wat spanning.

Niet omdat ik heb gezegd dat het rustig moet worden, maar omdat het zelf begint te ervaren dat het veilig genoeg is om los te laten.

Dat is voor mij de kern van co-regulatie.

Ik kan een paard niet dwingen om zich veilig te voelen. Ik kan er alleen voor zorgen dat ik iemand word bij wie het zich veilig kán voelen.

Wat leert het paard van mij?

Een paard leert tijdens zo’n behandeling niet alleen dat er iets in zijn mond gebeurt. Het leert ook iets over mij en over de situatie.

Het leert dat ik luister.

Dat een stap opzij niet direct wordt beantwoord met meer druk. Dat ik duidelijk blijf wanneer iets wel nodig is. Dat ik niet boos word van onzekerheid. Dat mijn handen hetzelfde verhaal vertellen als mijn houding en mijn stem.

Langzaam ontstaat er voorspelbaarheid.

En voorspelbaarheid geeft veiligheid.

Dat betekent niet dat ieder paard binnen vijf minuten volledig ontspannen staat. Sommige paarden dragen eerdere ervaringen met zich mee. Andere zijn van nature waakzamer of hebben ongemak waardoor ontspannen moeilijker wordt. Vertrouwen laat zich niet afdwingen en al helemaal niet op de stopwatch zetten.

Maar iedere keer dat een paard merkt dat zijn signalen worden gezien en dat er vervolgens eerlijk mee wordt omgegaan, kan er iets veranderen.

Soms een grote stap.

Soms maar een halve.

Ook een halve stap is een stap.

En wat leer ik van het paard?

Misschien is dat spiegelen helemaal geen eenrichtingsverkeer.

Want terwijl het paard iets over mij leert, vertelt het mij ook voortdurend iets over mezelf.

Ben ik werkelijk rustig, of probeer ik alleen rustig over te komen? Ben ik nog aan het luisteren, of zit ik in mijn hoofd al drie handelingen verder? Neem ik de tijd die het paard nodig heeft, of vooral de tijd die vandaag goed in mijn agenda past?

Een paard maakt daarin weinig onderscheid tussen wat ik bedoel en wat ik daadwerkelijk laat zien. Mijn goede bedoeling is voor hem pas bruikbaar wanneer mijn lichaam hetzelfde verhaal vertelt.

Dat vind ik misschien wel een van de mooiste eigenschappen van paarden: ze reageren niet op het verhaal dat wij over onszelf vertellen. Ze reageren op wat we op dat moment werkelijk meenemen.

Dat kan soms confronterend zijn.

Maar meestal is het vooral heel leerzaam.

Misschien kunnen wij mensen daar ook iets van leren

Mensen proberen elkaar vaak gerust te stellen met woorden.

“Er is niets aan de hand.”

“Je hoeft niet bang te zijn.”

“Doe maar gewoon rustig.”

Maar veiligheid ontstaat niet alleen doordat iemand zegt dat het veilig is. Veiligheid ontstaat doordat iemand blijft. Luistert. Niet meteen oordeelt. Niet harder gaat praten wanneer de ander het nog niet begrijpt. En niet iedere onzekerheid probeert op te lossen door de controle over te nemen.

Misschien lijken we daarin meer op paarden dan we soms denken.

Ook wij worden rustiger bij iemand die zelf rustig blijft. Bij iemand die voorspelbaar is en bij wie woorden, houding en handelen met elkaar overeenkomen.

Paarden spiegelen dus inderdaad.

Maar ze houden ons geen glazen spiegel voor waarin we simpelweg ons eigen gedrag terugzien. Ze laten in hun reactie zien wat onze aanwezigheid met hen doet.

En als we bereid zijn daarnaar te kijken, leren we niet alleen iets over het paard.

Dan leren we soms ook iets over onszelf.